Երկիր Նաիրի

Ի՞նչ է «Երկիր Նաիրին»

«Երկիր Նաիրին» Եղիշէ Չարենցի եռամաս վէպն է, գրուած 1921–1925-ին եւ գրքով հրատարակուած Երեւան 1926-ին։ Չարենց զայն պարզապէս վէպ չէ կոչած, այլ պոեմանման վէպ, եւ այս բնորոշումը զարդ չէ։ Քնարական ու էսսէական արձակի երկար հատուածներ կ՚ընդհատեն պատումը, պատմողը ուղղակի կը դիմէ ընթերցողին, իսկ քաղաքին փլուզումը կը ներկայացուի աւելի իբրեւ տրամադրութիւն, որուն մէջ ընթերցողը պէտք է մտնէ, քան իբրեւ դէպքերու շարք։

Գործողութիւնը կը ծաւալի անանուն գաւառական հայկական քաղաքի մը մէջ՝ Առաջին աշխարհամարտէն առաջ եւ անոր ընթացքին։ Քաղաքին նախատիպը Կարսն է՝ ամրոցաքաղաքը, ուր Չարենց ծնած է 1897-ին։ Վէպը կը հետեւի քաղաքին յանձնախումբերուն, երեւելիներուն ու շարքային բնակիչներուն՝ հայրենասիրական խանդավառութենէն մինչեւ պատերազմ եւ փլուզում, որ կը փշրէ անոնց ամէնէն մեծ յաւակնութիւնները։

Հայ գրականագիտութեան մէջ ան ընդհանրապէս կը նկատուի առաջին հայ արդիապաշտ վէպը։ Այս պնդումը առնուազն այնքան ձեւին կը վերաբերի, որքան բովանդակութեան, եւ յօդուածը անոր կը վերադառնայ առանձին բաժնի մը մէջ՝ փոխանակ զայն կարգախօսի պէս կրկնելու։

Վերնագիրը եւ «Նաիրի» անունին իմաստը

Նաիրի հին անուն է։ Ան կը հանդիպի ուրարտական եւ ասորեստանեան արձանագրութիւններուն մէջ իբրեւ Վանայ լիճին շուրջ ապրող ցեղերու եւ երկիրներու միութեան անուն՝ «Հայաստան» բառէն դարեր առաջ։ ԺԹ. դարու հայ գրողները զայն որդեգրեցին իբրեւ հայրենիքի բանաստեղծական, բարձր ոճի հոմանիշ։ Չարենցի վերնագիրը դիտմամբ կը գործածէ այս ժառանգուած վեհութիւնը, ապա ամբողջ գիրքին ընթացքին զայն կը դնէ շատ աւելի պզտիկ ու անշուք իրականութեան մը դիմաց։

Խորհրդանիշին ծանրութիւնը կը բացայայտէ վէպին կերպարներէն մէկը, որ բարձրաձայն կ՚երազէ «միացեալ ու անկախ, ծովէ ծով Նաիրի»-ի մասին՝ վերականգնուած, անբաժան հայկական պետականութեան տեսլականով։ Պատմողը ո՛չ պարզապէս կը ծաղրէ այս երազը, ո՛չ ալ պարզապէս կը հաստատէ զայն։ Վէպին շարժիչ ուժը այդ խօսքին եւ քաղաքին իրականութեան միջեւ եղած անջրպետն է, եւ ոչ թէ մէկ անգամ ըսուած ու մոռցուած կատակ մը։

Կը շրջին երկու ուղղագրութիւն. Երկիր Նաիրի՝ ժամանակակից ընդունուած ձեւը, զոր այս յօդուածը կը գործածէ ամբողջութեամբ, եւ Երկիր Նայիրի, որ կը հանդիպի քանի մը հրատարակութեան ու մէջբերումի մէջ։ Հոս անոնք կը նկատուին նոյն վերնագրին ուղղագրական տարբերակներ, ոչ թէ առանձին գործեր կամ սխալ. ոչ մէկ աղբիւր երկու ձեւերը կը ներկայացնէ իբրեւ տարբեր բնագիրներու անուններ։

Գրուած 1921–1925-ին, հրատարակուած 1926-ին

Չարենց վէպը գրեց 1921–1925-ին Մոսկուայի եւ Երեւանի մէջ, այն տարիներուն, երբ ինք ամբողջովին նետուած էր 1920-ականներու վաղ խորհրդային գրական աւանգարտին մէջ։ Անոր մասերը ընթերցողին հասան գիրքէն առաջ. գլուխներ տպուեցան Երեւանի «Նորք» հանդէսին մէջ 1920-ականներու կէսերուն, իսկ ամբողջական բնագիրը գրքով լոյս տեսաւ Երեւան 1926-ին։

Քանի մը տեղեկատու աղբիւր կու տայ աւելի կանուխ կամ աւելի նեղ ժամանակաշրջան մը՝ 1920-էն 1923, կամ աւարտը կը դնէ 1924-ին, իսկ առնուազն մէկ լայնօրէն կրկնուած հանրագիտարանային յօդուած գիրքին առաջին հրատարակութիւնը կը թուագրէ 1924-ով, ոչ թէ 1926-ով։ Այս յօդուածը կը հետեւի աւելի լայն՝ հինգ տարուան ժամանակաշրջանին եւ 1926-ի գրքային թուականին։ Անոնք կը համապատասխանեն Չարենցի այն ժամանակագրութեան, որ արդէն ընդունուած է այս կայքին վրայ, եւ կը համընկնին ուսումնասիրուած աղբիւրներուն մեծամասնութեան հետ, ներառեալ հատուածական տպագրութեան արձանագրութիւնը։ Նեղ թուականները հոս կ՚արձանագրուին իբրեւ վաւերագրուած անհամաձայնութիւն եւ լռութեամբ չեն անտեսուիր։

Վէպը արագ ընթերցող գտաւ Հայաստանէն դուրս ալ. Չարենցի կենդանութեան օրօք ան թարգմանուեցաւ ռուսերէնի եւ քանի մը անգամ վերահրատարակուեցաւ Մոսկուայի մէջ, այն ժամանակ, երբ ժամանակակից հայ արձակէն շատ քիչ բան կը հասնէր ռուս ընթերցողին։

Երեք մաս, մէկ փլուզում

Վէպին երեք մասերը մէկ անընդհատ ընթացք կը գծեն՝ ինքնավստահութենէն մինչեւ աւեր։ Առաջին մասը, որուն վերնագիրը երբեմն կը թարգմանուի «Քաղաքը եւ իր մարդիկը», կը ներկայացնէ քաղաքը՝ իր շէնքերով, ամրոցով, կամուրջով ու եկեղեցիով, ինչպէս նաեւ անոր երեւելիները, եւ ցոյց կու տայ բնակիչներուն մէջ պահպանողական ու յառաջդիմական հոսանքները՝ դեռ փորձանքէն առաջ։ Երկրորդ մասը՝ «Դէպի Նաիրի», կը բացուի 1914-ին Առաջին աշխարհամարտի բռնկումով եւ կը հետեւի հրապարակային հաւաքներուն, կամաւորագրութեան կոչերուն ու հայրենասիրական ճառերուն, որոնք ազատագրում եւ վերականգնուած Նաիրի կը խոստանան։ Երրորդ՝ վերջին մասը կը պատմէ քաղաքին անկումը՝ քաոս, դաւաճանութիւն եւ երկրորդ մասին մէջ կառուցուած երազին փլուզումը։

Մասերը իբրեւ ինքնուրոյն, առանձին վերնագրուած փոքր գործեր գրուած կամ հրատարակուած չեն. անոնք մէկ ամբողջական վէպի հատուածներ են եւ միասին լոյս տեսան 1926-ի գիրքին մէջ։ Բայց քանի որ գլուխներ տպուած էին «Նորք»-ի մէջ 1920-ականներու կէսերուն, ընթերցողները պատմութեան կտորներուն հանդիպեցան, դեռ ամբողջ բնագիրը մէկ հատորով չհրատարակուած։ Ասիկա օգտակար է գիտնալ, երբ մէջբերում մը կարծես բնագիրին միայն մէկ մասին կը վերաբերի։

Կարսը

Կարսը Հարաւային Կովկասի ամրոցաքաղաք մըն էր, 1878-էն ի վեր Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ, եւ ունէր մեծ ու հին հայ բնակչութիւն. անոր մաս կը կազմէր նաեւ այն ընտանիքը, ուր 1897-ին ծնաւ Չարենց։ Ան գիւղ չէր, այլ իրական վարչական ու զինուորական կեդրոն մը՝ ճիշդ այն տեսակ վայրը, յանձնախումբերով, երեւելիներով, հիւանդանոցով, կայազօրով ու տեղական մամուլով, ուրկէ վէպը քաղած է իր ամբողջ կերպարները։

Առաջին աշխարհամարտը եւ տարածաշրջանին մէջ ռուսական, ապա հայկական իշխանութեան փլուզումը 1918–1920-ին վերջ դրին Կարսի՝ իբրեւ հայկական քաղաքի պատմութեան։ 1921-ի Կարսի դաշնագրէն ի վեր քաղաքը Թուրքիոյ կազմին մէջ է. ասիկա պատահեցաւ ճիշդ այն տարիներուն, երբ Չարենց կը գրէր վէպը։ Այս սահմանային պատմութիւնը վէպին գրութեան ետնախորքն է, եւ հոս կը տրուի իբրեւ համատեքստ, ոչ թէ իբրեւ ժամանակագրական զինուորական պատմութիւն. վէպը գրականութիւն է քաղաքի մը մասին, ոչ թէ դասագիրք՝ սահմանի մը մասին։

Չարենց բնագրին մէջ քաղաքը միշտ ուղղակի «Կարս» չի կոչեր։ Հայ գրականագիտութիւնը կը նշէ դիտաւորեալ երկդիմութիւն մը. պատմողը երբեմն կը կասկածի, թէ կարելի՞ է ընդհանրապէս ըսել, որ քաղաքը գոյութիւն ունի, մինչդեռ որոշակի, ստուգելի տեղանուններ զայն անվերապահօրէն կը կապեն Կարսի հետ։ Այս երկդիմութիւնը հոս կը նկատուի պատումի եւ յիշողութեան հնարք, ոչ թէ ապացոյց, որ քաղաքը պէտք է ընկալել իբրեւ հնարովի կամ ընդհանրական։

Յիշուած, ոչ թէ վաւերագրական քաղաքը

Չարենց կը գրէր նկարագրուած քաղաքէն քանի մը տարի եւ պարտուած պատերազմ մը հեռու, Մոսկուայէն ու Երեւանէն, եւ ոչ թէ Կարսէն։ Վէպը կառուցուած է իբրեւ յիշողութեան արարք, ոչ թէ լրագրական վկայութիւն։ Անոր աշխարհագրութիւնը որոշակի է ու ստուգելի՝ անուանուած փողոցներ, կամուրջ, եկեղեցի, բայց պատումը անդադար կը յիշեցնէ ընթերցողին, որ կը վերակերտէ աշխարհ մը, որ նկարագրուած ձեւով այլեւս գոյութիւն չունի։

Ասիկա է, որ յիշուած քաղաքը կը զատէ վաւերագրականէն։ Վաւերագրական պատմութիւն մը Կարսը պիտի արձանագրէր այնպէս, ինչպէս ան ստուգելիօրէն էր 1914-ին։ Չարենցի պատմողը, ընդհակառակը, անդադար կ՚ընդհատէ իր իսկ նկարագրութիւնը, կասկածի տակ կ՚առնէ իր ըսածը եւ քաղաքին կը նայի իբրեւ արդէն կորսուածի, նոյնիսկ անոր անկումէն առաջ պատահող հատուածներուն մէջ։ Ընթերցողին երբեք թոյլ չի տրուիր վէպը շփոթել կորսուած վայրի մը ուղեցոյցին հետ։

Պատմողը

Գիրքին սկիզբը պատմողը անսովոր յայտարարութիւն մը կ՚ընէ. «իր վէպին մէջ հերոս մը չկայ ու պիտի չըլլայ», որովհետեւ, ըստ իրեն, քաղաքին բնակիչները բնաւ չունին այն յատկութիւնները, որոնք հերոսի մը պէտք են։ Ասիկա կեղծ համեստութիւն չէ. ասով կը սահմանուի վէպին մեթոտը։ Գլխաւոր հերոսի մը փոխարէն, որուն կարելի ըլլար հետեւիլ ու համակրիլ, ընթերցողը կը ստանայ պատմող մը, որ կը դիտէ, կը մեկնաբանէ, կը կասկածի եւ ատեն-ատեն դուրս կու գայ պատումէն՝ ուղղակի ընթերցողին դիմելու։

Քննադատները անոր ազդեցութիւնը բաղդատած են Կոկոլի հետ. գրող Մարիետա Շահինեան վէպը կոչեց ստեղծագործութիւն մը, «ստեղծուած գոկոլեան ռիթմով»։ Վերջերս լոյս տեսած համեմատական ուսումնասիրութիւն մը պատմողը կը նկարագրէ իբրեւ ապրող-ականատես, որ անգործունեայ է իր արձանագրած դէպքերուն առջեւ, անկարող՝ անոնց ելքը փոխելու, եւ կը դիտէ, թէ ինչպէս պատմութիւնը իր քովէն կ՚անցնի «պղտոր հոսանքի, խաւարի գետի» մը պէս։ Այս անգործունէութիւնը դիտաւորեալ է. պատմող մը, որ կարենար ղեկավարել կամ փրկել պատմութիւնը, պիտի քանդէր վէպին աւելի ընդհանուր միտքը, թէ քաղաքին աղէտը ոեւէ մէկուն ծրագիրը չէր։

«Անվստահելի պատմող» եզրը հայ գրականագիտութեան մէջ այս վէպին նկատմամբ չի գործածուիր, եւ այս յօդուածը զգոյշ է զայն առանց հիմքի ներմուծելու։ Պատմողը ինքնագիտակից է, յաճախ կը շեղի ու հեգնական է, բայց անոր հեգնանքը ուղղուած է դուրս՝ քաղաքին հրապարակային ճարտասանութեան ու ինքնապատկերին, եւ չի գործածուիր պատմողին սեփական պատմածին վստահելիութիւնը կասկածի տակ դնելու համար։

Քաղաքին հասարակական դէմքերը

Վէպը կառուցուած չէ մէկ գլխաւոր հերոսի շուրջ. անոր մէջ կ՚ապրի քաղաքին երեւելի ու կիսաերեւելի բնակիչներու ամբողջ բազմութիւն մը, եւ ասիկա դիտաւորեալ ընտրութիւն է՝ նկատի առնելով պատմողին սկզբնական յայտարարութիւնը, թէ վէպը հերոս չունի։ Ամէնէն յաճախ երեւցող եւ պատումին մէջ ամէնէն մեծ ծանրութիւն ունեցող կերպարը Մազութի Համոն է, մօտաւորապէս՝ «մազութի առեւտուրով զբաղող Համոն». այս անունը անոր արհեստէն եկած մականուն է, ոչ թէ պաշտօնական ազգանուն։ Ան տեղական յանձնախումբի մարդ է, որուն ինքնահաւան, ինքնավստահ ճառերը Նաիրիի ազատագրման մասին կը շարժեն վէպին երկրորդ մասին մեծ մասը, իսկ անոր անկումը կը պատրաստէ երրորդ մասը։ Աղբիւրները կը տարբերին անոր ամբողջական հայրանունին ձեւին մէջ, ուստի այս յօդուածը կը գործածէ այն անունը, որով ան միշտ ծանօթ է, եւ չի փորձեր գուշակել աւելի ամբողջական անուն մը։

Անոր շուրջ վէպը կը գծէ ընկերային տիպերու պատկերասրահ մը՝ առնուած պատերազմի շեմին կանգնած գաւառական քաղաքի մեքենայէն. յանձնախումբերու ղեկավարներ, Եւրոպայէն վերադարձած ուսուցչուհի մը, որ տեղական բարքերուն արհամարհանքով կը նայի, կասկածամիտ դպրոցի տեսուչ մը, սրճարանատէր մը, որ քաղաքին լուրերու կեդրոնն է, յարգուած իրաւական հաշտարար մը, հայրենասիրական քարոզներ խօսող քահանայ մը, եւ երկրորդական կերպարներ, որոնց ճակատագիրները թելի պէս կ՚անցնին ետնախորքէն։ Ասոնցմէ ոչ մէկը իրապաշտական իմաստով հոգեբանօրէն ամբողջական անհատ է. անոնք գծագրուած են յիշարժան, բայց հակիրճ, իբրեւ ընկերային տիպեր, ինչպէս որ կը պահանջէ երգիծանքը։

Ինչի՞ դէմ է երգիծանքը

Երգիծանքը ուղղուած է որոշակի անջրպետի մը՝ քաղաքին հասարակական դէմքերուն ազգին ճակատագրին մասին ըսածին եւ անոնց իրական կարողութեան միջեւ։ Յանձնախումբերու ղեկավարներն ու ճառախօսները ահռելի վստահութեամբ կը խոստանան ազատագրում եւ վերականգնուած, միացեալ Նաիրի, մինչ անոնց շուրջ ծաւալող պատումը ցոյց կու տայ անկարգութիւն, անձնական շահ, վախկոտութիւն եւ կտրուածութիւն այն ժողովուրդէն, որուն անունով իբր թէ կը խօսին։ Թիրախը ոչ թէ հայրենասիրական զգացումն է ինքնին, այլ անոր ուռճացումը, որ կը փոխարինէ կարողութիւնն ու ազնուութիւնը։

Հարթեցնող ամփոփում մը պիտի ըսէր, թէ «Չարենց կը ծաղրէ հայերը» ընդհանրապէս, բայց ասիկա այդպէս չէ։ Երգիծանքը աւելի ընկերային ու քաղաքական է, քան ազգային. անոր թիրախը գաւառական հասարակական դէմքերու որոշ խաւ մըն է, անոնց ճարտասանութիւնը, յանձնախումբերն ու ինքնահաւանութիւնը, որոշ քաղաքի մը մէջ եւ տագնապի որոշ պահու մը։ Նոյն թիրախը ժամանակի եւրոպական երգիծական արձակը գտած էր իր գաւառական երեւելիներուն ու քաղաքային յանձնախումբերուն մէջ։ Շարքային բնակիչներուն եւ քաղաքին կորուստներուն վէպը կը մօտենայ աւելի կարեկցութեամբ, քան ծաղրով։

Գրոտեսկը եւ ծաղրանկարը

Չարենց իր հասարակական դէմքերէն ոմանք կը գծէ ծաղրանկարի չափազանցութեամբ, ոչ թէ իրապաշտական դիմանկարով՝ շքեղ մականուններ, ուռճացած խօսք եւ հաւանականէն քիչ մը անդին մղուած վարք, այնպէս որ անհատին ընդմէջէն կ՚երեւի ընկերային տիպը։ Ասիկա այն ոճն է, որ քննադատները ստիպած է Կոկոլը յիշել։ Գրոտեսկը հոս վերլուծական գործ կը կատարէ եւ պարզապէս զուարճութիւն չէ. չափազանցութիւնն է, որ կը բացայայտէ կերպարին ինքնապատկերին եւ դէպքերուն մէջ անոր իրական կշիռին միջեւ տարածութիւնը։

Այս հնարքը որոշ չափով կը զոհէ իրապաշտութեան հոգեբանական խորքը, քանի որ ասոնք այնպիսի կերպարներ չեն, որոնց ներաշխարհը ընթերցողը հրաւիրուած է ապրելու։ Բայց փոխարէնը կու տայ երգիծական յստակութիւն. ծաղրանկարը կրնայ կրել ընկերային այնպիսի քննադատութիւն, զոր ամբողջական կերպարը պիտի մշուշէր։

Քաղաքականութիւն, յանձնախումբեր եւ ճարտասանութիւն

Վէպին երկրորդ մասին մեծ մասը կառուցուած է ժամանակի լեզուէն՝ կամաւորագրութեան կոչեր, հայրենասիրական քարոզներ, յանձնախումբերու ճառեր, որոնք կը մէջբերուին կամ սերտօրէն կը վերարտադրուին, եւ ոչ միայն կը նկարագրուին։ Չարենց ազատագրման եւ կամաւորական զօրաշարժի ժամանակաշրջանին ճարտասանութեան կու տայ երկար հնչելու կարելիութիւն, որպէսզի անոր պարապութիւնը երեւի իր իսկ աւելորդութենէն, եւ ոչ թէ պատմողին ուղղակի մեկնաբանութենէն։

Վէպը շարունակ աւելի կը հետաքրքրուի յանձնախումբերու եւ հրապարակային ժողովներու մեքենայով, քան պաշտօնական քաղաքականութեամբ կամ պետական հաստատութիւններով։ Ասիկա կը համապատասխանէ քաղաքի մը, ուր, վէպին համաձայն, իրական իշխանութիւնը ինքնակոչ տեղական երեւելիներուն ձեռքն է, եւ ոչ որեւէ աւելի բարձր ու ազդու ուժի, որ կարենար կանխել գալիքը։

Ազգ, հայրենիք եւ առասպել

Նաիրի-խորհրդանիշին եւ քաղաքին իրական ճակատագրին յարաբերութիւնը վէպին կեդրոնական ու ամէնէն վիճելի հարցն է, եւ հայ քննադատութիւնը զայն մէկ ընթերցումով չէ լուծած։ Վէպը ո՛չ պարզապէս հայկական ազգային զգացումի մերժում է, ո՛չ ալ անոր տօնակատարութիւն։ Ան Նաիրիի ժառանգուած վեհ գաղափարը բաւական լրջօրէն կ՚առնէ, որպէսզի կերպարներէն մէկը զայն արտայայտէ անկեղծ համոզումով, ապա ցոյց կու տայ, թէ ինչպէս այդ համոզումը չի դիմանար պատերազմին եւ քաղաքին իրական փլուզումին։

Վէպը կարդալ իբրեւ Չարենցի պարզ «ազգայնականութեան մերժում» կը նշանակէ բնագրին վերագրել բան մը, զոր ան ուղղակի չի պնդեր։ Իսկ զայն կարդալ իբրեւ հայրենասիրական տօնակատարութիւն կը նշանակէ անտեսել այն հետեւողական հեգնանքը, որ ուղղուած է ճիշդ ազգային վերականգնումի ճարտասանութեան։ Աւելի հիմնաւոր ընթերցումը, որուն կը հետեւի այս յօդուածը, այն է, որ վէպը առասպելն ու յուսախաբութիւնը կը պահէ իրարու կողքին՝ առանց այդ լարումը լուծելու, եւ ժառանգուած ազգային երեւակայութիւնը կը դնէ իրական պատմական աղէտի մը դիմաց՝ փոխանակ ազգայնականութեան մասին ընդհանուր դատավճիռ արձակելու։

Յիշողութիւնը եւ պատմական կորուստը

Յիշողութիւնը վէպին ամէնէն խոր նիւթն է, եւ ան կը գործէ միաժամանակ երկու մակարդակի վրայ։ Առաջինը հեղինակին անձնական յիշողութիւնն է. 1920-ականներու սկիզբը Մոսկուայէն ու Երեւանէն ան կը վերակերտէ քաղաք մը, զոր ձգած էր եւ որ արդէն դուրս ելած էր հայկական իշխանութենէն, եւ այս յիշողութեան վրայ արդէն կ՚իյնայ կորուստի գիտակցութեան ստուերը։ Երկրորդը հաւաքական յիշողութիւնն է, զոր վէպը կը բեմադրէ իր պատմութեան մէջ. կերպարները կը յիշեն Նաիրիի հին անունը, որպէսզի իմաստ տան ներկայ տագնապին, եւ իմաստ կը փնտռեն անցեալին մէջ ճիշդ անոր համար, որ ներկան այնքան քիչ բան կու տայ։

Վէպը յիշողութիւնը իբրեւ պարզապէս ճշգրիտ չի ներկայացներ։ Պատմողին տատանումները, թէ կարելի՞ է ընդհանրապէս ըսել, որ քաղաքը գոյութիւն ունի, եւ կերպարներուն ուռճացած յիշատակումները հին ու միացեալ հայրենիքի մը, երկուքն ալ ցոյց կու տան, թէ ինչպէս յիշողութիւնը կ՚աղաւաղէ ու կ՚առասպելացնէ՝ նոյնիսկ պահպանելու ատեն։ Յիշուած Նաիրին երբեք ճիշդ պատմական Կարսը չէ, եւ վէպը այդ անջրպետը չի ծածկեր. ան կառուցուած է անոր շուրջ։

Լեզուն

Չարենց վէպը գրեց արեւելահայերէնով, 1920-ականներու վաղ խորհրդային գրական ու հրապարակագրական ոճով, եւ չփորձեց վերարտադրել Կարսի տեղական բարբառը. յանձնախումբերուն ու քարոզներուն երգիծուած ճարտասանութիւնը հրապարակային խօսքի ոճ է, ոչ թէ տեղական խօսուածքի արձանագրութիւն։ Այս յօդուածին համար ուսումնասիրուած աղբիւրներէն ոչ մէկը կը վաւերագրէ թրքերէն կամ ռուսերէն ծագում ունեցող որոշակի բառապաշար իբրեւ արձակին դիտաւորեալ յատկանիշ, թէեւ Կարսի միջավայրը իրապէս բազմալեզու էր։ Ուստի յօդուածը բառային փոխառութեան մասին աւելին չի պնդեր, քան ուղղակի վաւերագրուած է։

Վաւերագրուածը արձակին ներսը ոճի փոփոխութիւնն է։ Քնարական, էսսէական պատումի հատուածները կու գան իրարու կողքին այնպիսի հատուածներու հետ, որոնք սերտօրէն կը նմանցնեն կամ կը մէջբերեն հայրենասիրական ճառերուն ու յանձնախումբերու ժողովներուն ուռճացած ճարտասանութիւնը։ Այս երկու ոճերուն բախումն է, որ երգիծանքը կը դարձնէ լեզուի երեւոյթ, եւ ոչ միայն սիւժէի։

Արդիապաշտ, փորձարարական ձեւը

«Առաջին հայ արդիապաշտ վէպ» պիտակը կը յենի որոշակի ձեւային յատկանիշներու վրայ եւ նորաձեւութեան համար փակցուած չէ։ Անոնք են՝ պատմող մը, որ կը միջամտէ իր իսկ պատումին ու կը մեկնաբանէ զայն. ժանր մը, զոր Չարենց ինք մերժեց պարզ վէպ կոչել՝ նախընտրելով «պոեմանման վէպ». էսսէական ու քնարական երկար շեղումներ, որոնք կ՚ընդհատեն պատումին ընթացքը. եւ կառոյց մը, որ կը յենի տրամադրութեան ու պատմական անխուսափելիութեան վրայ, եւ ոչ թէ սովորական սիւժէի մը, զոր առաջ կը մղեն գլխաւոր հերոսին ընտրութիւնները։

Վերջերս լոյս տեսած համեմատական ուսումնասիրութիւն մը վէպը կը դնէ եւրոպական մեծ արդիապաշտներու կողքին՝ անուանելով Մուզիլը, Բրոխը, Ճոյսը եւ Փրուսթը։ Անոր պնդումով, Մուզիլի «Մարդ մը՝ առանց յատկութիւններու»-ին պէս, այս վէպն ալ կայսրութեան մը փլուզումը ցոյց կու տայ անկարելի իտէալ մը հետապնդող տեսլապաշտ կերպարի մը միջոցով եւ կը պատկերէ, թէ ինչպէս պատմական անմտութիւնը կը յաղթէ բանական մտադրութեան։ Այս բաղդատութիւնը հոս կը ներկայացուի իբրեւ վաւերագրուած քննադատական փաստարկ, եւ ոչ իբրեւ պնդում, որ Չարենց կարդացած կամ ուղղակի ընդօրինակած է այդ գրողները։

Արձակը՝ բանաստեղծութիւններուն կողքին

Այս կայքին վրայ Չարենց կը յիշատակուի գլխաւորաբար իբրեւ բանաստեղծ, իսկ «Երկիր Նաիրին» ամէնէն ցայտուն ապացոյցն է, որ անոր յաւակնութիւնները չափածոյով չէին սահմանափակուեր։ Անոր քերթողութեան հիմնական նիւթերը՝ հայրենիք, պատմական խզում, յիշողութիւն, յեղափոխական յոյսին ու անոր գինին միջեւ եղած անջրպետը, հոս ալ կը վերադառնան։ Բայց արձակը իրեն կու տայ բան մը, որ չափածոն չի տար. կարելիութիւնը՝ կառուցելու յանձնախումբերու, երեւելիներու ու հրապարակային ճարտասանութեան ամբողջ ընկերային աշխարհ մը, բաւական մեծ՝ երգիծանքին համար, եւ հարիւրաւոր էջերու ընթացքին պահելու մէկ հեգնական պատմողական ձայն, ոչ թէ քերթուածի մը քանի մը տողերուն մէջ։

Այս յօդուածը առանձին գրութիւններ չի յատկացներ այն քերթուածներուն, որոնք Չարենցի կենսագրութեան մէջ միայն անցողակի կը յիշուին։ «Երկիր Նաիրին» առանձին էջ ունի, որովհետեւ ինքնուրոյն, գիրքի ծաւալով արձակ գործ է՝ իր սեփական հրատարակութեան պատմութեամբ, եւ ոչ թէ որովհետեւ Չարենցի հետ կապուած ամէն վերնագիր առանձին էջի արժանի է։

Ընդունելութիւնը եւ թարգմանութիւնը

Վէպը իր ժամանակին լայն ընդունելութիւն գտաւ. Չարենցի կենդանութեան օրօք ան թարգմանուեցաւ ռուսերէնի, քանի մը անգամ վերահրատարակուեցաւ Մոսկուայի մէջ, եւ 1934-ին ներկայացուեցաւ Խորհրդային գրողներու համագումարին պատուիրակներուն։ Ընթերցողներու եւ պաշտօնական շրջանակներու այս յաջողութիւնը, 1920-ականներուն ու 1930-ականներու սկիզբը, կը պատկանի վէպին սեփական տասնամեակին, եւ պէտք չէ ետադարձօրէն կարդացուի Չարենցի 1937-ի ձերբակալութեան ու մահուան լոյսով։ Երկու դէպքերը իրարմէ կը բաժնեն ամբողջ տասնամեակ մը եւ քաղաքական շրջադարձ մը՝ 1933-ին «Գիրք ճանապարհի»-ի դէմ յարձակումները, ապա բռնաճնշումները, որոնք յատկապէս այս գործին հետ կապ չունէին։ Ուսումնասիրուած աղբիւրներէն ոչ մէկը կը վաւերագրէ «Երկիր Նաիրի»-ի պաշտօնական արգելք կամ ճնշում մը, եւ այս յօդուածը այդպիսի բան չի պնդեր։

Հայ գրականագիտութեան մէջ վէպը մինչեւ այսօր կենդանի հետաքրքրութեան նիւթ է, ներառեալ համեմատական ուսումնասիրութիւններ, որոնք զայն կը դնեն եւրոպական վէպի աւանդութեան մէջ։ Land of Nairi անգլերէն վերնագրով հրատարակութիւն մը կը շրջի առեւտրական թուային հրատարակութիւններու միջոցով, բայց այս յօդուածը չկրցաւ ստուգել ո՛չ թարգմանչի անուն, ո՛չ հրատարակիչ, ո՛չ ալ տպագիր գիտական հրատարակութեան ISBN. ուստի մատենագիտական մանրամասնութիւններու մասին աւելին չի պնդեր, քան կարելի եղաւ հաստատել։