Անցնիլ բովանդակութեան
Հայկական խոհանոցԱնուշեղէն

Գաթա

Գաթան անուշ խմորեղէն մըն է՝ սեփական անուն ունեցող լեցոնով. խորիզ, այսինքն՝ կարագի ու շաքարի մէջ շփուած ալիւր, որ թխուելու ատեն ետ կը հալի խմորին մէջ։ Անկէ անդին գրեթէ ամէն բան փոփոխական է։ Գաթան կրնայ ըլլալ սեղանի լայնութեամբ շրջան մը կամ ափի մը մէջ տեղաւորուող գլանիկ, կրնայ ըլլալ հարթ կամ խիտ նախշուած, կրնայ ըլլալ տօնական խմորեղէն, այցելութեան նուէր, կամ կէսօրուան սուրճին քովի բանը։ Ան այն անուշեղէններուն շարքին էր՝ որոնք ցուցադրուեցան Սմիթսոնեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնին հայկական ծրագրին մէջ 2018 թուականին։

Հեղինակ
Armat-ի խմբագրական կազմ
Թարմացուած է
Ընթերցումի տեւողութիւն
5 վայրկեան ընթերցում

Վերադարձ՝ Հայկական խոհանոց

Պատկերազարդում՝ Գաթա
Արհեստական բանականութեամբ ստեղծուած պատկերազարդում՝ Գաթա — երեւակայուած պատկեր է։

Հիմնական իրողութիւններ

Կերակուրի տեսակը
Անուշ թխուածք
Լեցոն
Խորիզ՝ կարագի ու շաքարի մէջ շփուած ալիւր
Խմոր
Կարագով հարստացուած, յաճախ մածունով կամ թթուասերով
Ձեւեր
Մեծ նախշուած շրջաններ, պզտիկ գլանիկներ, հիւսուած բոքոններ
Զարդարանք
Թխելէ առաջ վրան քաշուած կամ ծակծկուած նախշեր
Սովորաբար կ՚ուտուի
Թէյի կամ սուրճի հետ

Կերակուրը մէկ հայեացքով

Տարածուած բաղադրիչներ
Ալիւր, Կարագ, Շաքար, Մածուն կամ թթուասեր, Ձու՝ խմորին եւ քսուքին համար, Ընկոյզ՝ քանի մը տարածաշրջանային տարբերակի մէջ
Աւանդական պատրաստումը
Հարստացուած խմորը կը բացուի եւ վրան կը փռուի կամ ներսը կը գոցուի խորիզ՝ կարագի ու շաքարի մէջ շփուած ալիւր, ապա կը ծալուի կամ կը գոցուի, կը հարթեցուի, կը քսուի ձուով, կը նախշուի եւ կը թխուի մինչեւ մուգ ոսկեգոյն։
Առիթներ
Ընտանեկան այցելութիւններ եւ նուէրներ, Եկեղեցական տօն օրեր, Ամէնօրեայ թէյ եւ սուրճ
Ծանօթ տարածքներ
Գեղարդի ու Գառնիի շրջակայ գիւղերը՝ մեծ, զարդարուած շրջաններուն համար, Հարաւային Հայաստանը եւ Իրանի հայկական գաղութները՝ ընկոյզով տարբերակներուն համար, Սփիւռքի տուներ եւ հացատուներ
Մատուցումի աւանդութիւն
Կը կտրուի եռանկիւններով կամ շերտերով եւ կը մատուցուի թէյի կամ սուրճի հետ. ամբողջական, փաթթուած գաթան այցելութեան սովորական նուէր է։

Ի՞նչ է գաթան

Գաթան կը պատրաստուի երկու մասէ։ Խմորը հարստացուած է՝ կարագով, իսկ շատ բաղադրատոմսերու մէջ նաեւ մածունով կամ թթուասերով, երբեմն ձուով, եւ աւելի մօտ է խմորեղէնի քան հացի խմորի։ Լեցոնը՝ խորիզը, ալիւր է՝ որ կը շփուի կակուղցած կարագի ու շաքարի հետ, մինչեւ փշրանքի ձեւ առնէ։

Երկուքը կը միանան կա՛մ բացուած խմորին վրայ խորիզ փռելով ու ծալելով, կա՛մ որոշ քանակ մը ներսը գոցելով եւ ամբողջը հարթեցնելով։ Վերը կը քսուի ձուով եւ կը նախշուի, եւ խմորեղէնը կը թխուի մինչեւ մուգ ոսկեգոյն։

Արդիւնքը աւելի չոր է քան խոնաւ, եւ ասիկա թերութիւն չէ։ Գաթան կը պահուի եւ կը ճամբորդէ, իսկ անոր երկու գլխաւոր ընկերային գործածութիւնները ճիշդ անկէ կախում ունին։

Տեղը հայկական կենցաղին մէջ

Գաթան այն սովորական բանն է՝ որով կու գան։ Ամբողջական, փաթթուած գաթան տուն այցելելու ատեն սովորական նուէր է, եւ անոր կտրելը այցելութեան մասն է. նոյն խմորեղէնը կ՚երեւի սեղանին՝ երբ հիւր կ՚ընդունին։

Ան նաեւ ուժեղ կապուած է տեղերու եւ ոչ միայն ընտանիքներու։ Վանքերու դռներուն քով ու ճամբեզրի կրպակներուն մէջ ծախուող նախշուած շրջանները շատերու համար ճիշդ այն ձեւն են՝ որով գաթան կը յիշուի. ճամբուն վրայ գնուած, ինքնաշարժին մէջ կերուած, տուն բերուած իբրեւ նշան մը այն մասին՝ թէ ուր էիր։

Զարդարանքը աւելի կարեւոր է քան կ՚երեւի։ Շատ գիւղեր ու ընտանիքներ կը պահեն սեփական նախշ մը, եւ ճիշդ նշմարով է որ որոշ գաթա մը կը ճանչցուի քանի մը հատի քով դրուած սեղանին վրայ։

Վաւերացուած նախապատմութիւն

Գաթան կը պատկանի հայկական խոհարարութեան այն մասին՝ որ լաւ վաւերացուած է արդի շրջանին եւ տկար՝ անկէ առաջ։ Թուագրուած ծագում մը տալ կարելի չէ, եւ այս յօդուածը այդպիսին չի հնարեր։

Վաւերացուածը շարքն է։ Սոնիա Ուվեզեանի «Հայաստանի խոհանոցը», որ առաջին անգամ հրատարակուած է 1974 թուականին, անգլերէն առաջին լայնածաւալ շարադրանքն էր հայկական խոհարարութեան, եւ գաղութէն դուրս ընթերցողին համար ամրագրեց այսպիսի խմորեղէններու սովորական ձեւերը։ Իրինա Պետրոսեանի եւ Տէյվիտ Անտըրվուտի «Հայկական սնունդ. իրողութիւն, յօրինուածք եւ բանահիւսութիւն» գիրքը, որ հրատարակուած է 2006 թուականին, ըրաւ յաջորդ քայլը՝ զանազանելով հայկական կերակուրներու մասին վաւերացուածը այն ամէնէն՝ ինչ որ պարզապէս կը կրկնուի. զանազանութիւն մը՝ որ կարեւոր է այնքան անհիմն պատմութեամբ շրջապատուած խմորեղէնի մը համար։

Հայ ժողովրդական մշակոյթի ազգագրական աշխատանքը, ներառեալ «Հայ ժողովրդական արուեստ, մշակոյթ եւ ինքնութիւն» ժողովածուին մէջ հաւաքուածը, այսպիսի թխելը կը դնէ իր տնային ու տօնացուցային սովորութիւններուն մէջ եւ ոչ թէ կը դիտէ իբրեւ առանձին բաղադրատոմս։

Բաղադրիչներ եւ պատրաստութիւն

Խմորը կը պատրաստուի ալիւրէ, կարագէ եւ թթու կաթնեղէնէ՝ կարճ կը շաղուի ու կը հանգչի։ Խորիզը կը պատրաստուի առանձին՝ ալիւրը շփելով կակուղցած կարագի ու շաքարի հետ. ոմանք նախ կը բովեն ալիւրը, շատեր կ՚աւելցնեն վանիլ, իսկ հարաւի մէջ սովորաբար ընկոյզ կը խառնեն։

Տարբերակները իրարմէ կը բաժնուին հաւաքումի փուլին։ Բարակ, լայն գաթան կը ստացուի բացուած խմորին վրայ խորիզ փռելով, ոլորելով կամ ծալելով եւ հարթեցնելով. հաստը շատ աւելի մեծ քանակ լեցոն կը պարփակէ աւելի պզտիկ շրջանի մը մէջ։

Վերը կը քսուի ձուով եւ ապա կը նախշուի՝ պատառաքաղով, դանակով կամ փորագրուած փայտէ կնիքով, եւ կը դրուի տաք հնոց։ Նշմարը զարդարանք է, բայց նաեւ կ՚արգիլէ որ մակերեսը կամարանայ։

Առիթներ եւ աւանդութիւններ

Գաթան տօնական խմորեղէն է՝ առանց որեւէ մէկ տօնի պատկանելու։ Ան կ՚երեւի ընտանեկան հաւաքոյթներու, տօն օրերու, հիւրերու սեղանին, եւ սովորական կէսօրներու վերջաւորութեան՝ սուրճին հետ։

Շատ ընտանիքներ զայն կը թխեն եկեղեցական տօնացոյցին որոշ օրերուն, եւ սովորութիւնը կը տարբերի տունէ տուն ու շրջանէ շրջան եւ ոչ թէ կը հետեւի մէկ կանոնի։ Տարածուած է նաեւ իբրեւ եկեղեցի բերուող կամ արարողութենէ ետք բաժնուող նուէր։

Սփիւռքին մէջ ան ամուր կը պահպանուի՝ մասամբ որովհետեւ յատուկ գործիք չի պահանջեր, մասամբ ալ որովհետեւ ան այն բանն է՝ որ տարեց բարեկամ մը կը սորվեցնէ՝ պատրաստելով մէկուն աչքին առջեւ։

Տարածաշրջանային տարբերութիւններ

Ամէնէն ծանօթ տարբերակները մեծ են, կլոր ու զարդարուած, եւ սերտօրէն կապուած են Գեղարդի ու Գառնիի շրջակայ գիւղերուն, ուր անոնք կը ծախուին այցելուներու։

Ուրիշ տեղ գաթան աւելի հաստ է ու խիտ՝ լեցոնի շատ աւելի մեծ բաժինով, կամ կը պատրաստուի իբրեւ պզտիկ առանձին գլանիկներ, կամ իբրեւ հիւսուած բոքոն մը՝ լայնակի կտրտուող։

Քանի մը տեղ խորիզին ընկոյզ կը խառնուի, եւ հարաւին ու Իրանի հայերուն մէջ այդպէս պատրաստուածը յաճախ կը կոչուի նազուկ։ Ասիկա ուրիշ խմորեղէն է թէ նոյնը՝ ուրիշ անունով, ընտանիքները տարբեր կերպով կը պատասխանեն, եւ պէտք չկայ հարցը գոցելու։

Կարեւոր թուականներ

  1. 1974

    Կը հրատարակուի Սոնիա Ուվեզեանի «Հայաստանի խոհանոցը»՝ հայկական խոհարարութեան առաջին լայնածաւալ անգլերէն շարադրանքը։

  2. 2006

    Իրինա Պետրոսեան եւ Տէյվիտ Անտըրվուտ կը հրատարակեն «Հայկական սնունդ. իրողութիւն, յօրինուածք եւ բանահիւսութիւն»՝ զանազանելով հայկական կերակուրներու մասին վաւերացուածը այն ամէնէն՝ ինչ որ պարզապէս կը կրկնուի։

  3. 2018

    Գաթան ցուցադրուող անուշեղէններու շարքին է Սմիթսոնեան ժողովրդական մշակոյթի փառատօնին հայկական ծրագրին մէջ։

Ինչո՞ւ կարեւոր է գաթան

Գաթան այս բաժինին ամէնէն քիչ վաւերացուած պատմութիւն ունեցող եւ ամէնէն յստակ ներկայ գործառոյթը կատարող կերակուրն է։ Ան այն է՝ ինչ որ հայկական տունը կու տայ, կը ստանայ եւ կ՚առաջարկէ, եւ ճիշդ անոր պահուելու յատկութիւնն է որ ասիկա կարելի կ՚ընէ։

Ուսանելի է նաեւ անոր բազմազանութիւնը։ Չկայ մէկ ճիշդ գաթա՝ ձեւը, հաստութիւնը, լեցոնին բաժինը եւ վերի նախշը կը փոխուին գիւղէ գիւղ, եւ այն բաժինը՝ որ մէկ տան տարբերակը պիտի ներկայացնէր իբրեւ իսկականը, ընտանիք մը պիտի նկարագրէր եւ ոչ թէ աւանդութիւն մը։

Հետաքրքրական իրողութիւններ

  • 01Լեցոնը ունի սեփական անուն՝ խորիզ. ալիւր՝ որ կը շփուի կարագի ու շաքարի հետ մինչեւ փշրանքի ձեւ։
  • 02Շատ գիւղեր ու ընտանիքներ կը պահեն վերի սեփական նախշը, եւ ճիշդ նշմարով է որ որոշ գաթա մը կը ճանչցուի։
  • 03Չափերը կը տատանին սեղան լեցնող լայնութեան շրջանէն մինչեւ ափի մը մէջ տեղաւորուող գլանիկ։
  • 04Նշմարը միայն զարդարանք չէ. ան կ՚արգիլէ որ մակերեսը հնոցին մէջ կամարանայ։
  • 05Հարաւին ու Իրանի հայերուն մէջ ընկոյզով պատրաստուող տարբերակը յաճախ կը կոչուի նազուկ. արդեօք ասիկա նոյն խմորեղէնն է ուրիշ անունով, տարբեր ընտանիքներ տարբեր կերպով կը պատասխանեն։

Աղբիւրներ

  • Armenia: Creating Home — FoodwaysSmithsonian Folklife Festival, Center for Folklife and Cultural Heritage, 2018 Այցելել աղբիւրին
  • Sonia Uvezian. The Cuisine of ArmeniaSiamanto Press ISBN 9780970971678Cited for preparation practice. First published by Harper & Row, New York, in 1974.
  • Irina Petrosian and David Underwood. Armenian Food: Fact, Fiction & FolkloreYerkir Publishing, 2006 ISBN 9781411698659
  • Levon Abrahamian and Nancy Sweezy (eds.). Armenian Folk Arts, Culture, and IdentityIndiana University Press, Bloomington, 2001 ISBN 9780253337047
Հայկական խոհանոցԾիսական կերակուրներ

Ղափամա

Ամբողջական դդում մը՝ լեցուած բրինձով, չիրով ու ընկոյզով եւ թխուած այնպէս՝ որ սեղանին վրայ բացուի. տօնական կերակուր մը՝ որուն բաղադրիչները հաստատօրէն կը դնեն զայն արդի ժամանակներուն մէջ։

5 վայրկեան ընթերցումԿարդալ յօդուածը
Հայկական խոհանոցՀաց

Լաւաշ

Բարակ հացը՝ որ կը թխուի կաւէ թոնիրի պատին. ԵՈՒՆԵՍՔՕ զայն իր ցանկին մէջ ընդգրկեց 2014 թուականին՝ պատրաստութեան, բաժնեկցութեան եւ հայկական կենցաղի մէջ ունեցած տեղին համար, իսկ 2016-ին՝ նոյն անունով, բայց հինգ ուրիշ երկրի համար։

6 վայրկեան ընթերցումԿարդալ յօդուածը
Հայկական խոհանոցՀիմնական կերակուրներ

Տոլմա

Որթատունկի տերեւներ եւ պարպուած բանջարեղէն՝ լեցուած բրինձով, կանաչեղէնով եւ յաճախ միսով. կերակուր մը՝ որ կը պատրաստուի ամբողջ տարածաշրջանին մէջ եւ ամէնէն պարզ օրինակներէն է թէ ինչո՛ւ այս բաժինը կերակուրները մէկ տիրոջ չի վերագրեր։

6 վայրկեան ընթերցումԿարդալ յօդուածը