Քաոս
«Քաոս»-ը Ալեքսանդր Շիրվանզադէի վէպն է, հրատարակուած Պաքու 1898-ին։ Ան կը պատմէ ճիշդ այն նաւթային քաղաքին մասին, ուր լոյս տեսաւ, այն պահուն, երբ Պաքու կը դառնար Ռուսական կայսրութեան ամէնէն հարուստ ճարտարարուեստական քաղաքներէն մէկը։ Վէպը կը սկսի մահուան անկողինէն։ Հարուստ նահապետը՝ Մարկոս աղա Ալիմեան, կը մեռնի, եւ իր հարստութիւնը կտակով կ՚անցնի ընտանիքի մը, որ անոր շուրջ միասնական մնալու կարողութիւնը չունի։ Ապա վէպը կը հետեւի դրամին ընթացքին տան մը ներսը՝ ժառանգութիւն, ամուսնութիւն, պարտք, պատկառելիութիւն, եւ ցոյց կու տայ, թէ ի՛նչ կ՚ընէ նոր տնտեսութիւնը հին ընտանեկան իշխանութեան։ Հայ քննադատութիւնը ամէնէն յաճախ զայն կը նկատէ Շիրվանզադէի լաւագոյն գիրքը։
- Հեղինակ
- Armat Editorial Team
- Թարմացուած է
- Ընթերցումի տեւողութիւն
- 18 վայրկեան ընթերցում
Համառօտ
«Քաոս»-ը Ալեքսանդր Շիրվանզադէի վէպն է, գրուած 1896–1897-ին եւ գիրքով հրատարակուած Պաքու 1898-ին։ Գործողութիւնը կը կատարուի Կասպից ծովու ափին արագօրէն աճող նաւթային քաղաքի մը մէջ, որ բնագրին մէջ անանուն կը մնայ, բայց հեղինակն ու քննադատները զայն Պաքուի հետ կը նոյնացնեն։ Վէպը կը սկսի ընտանիքի նահապետին՝ Մարկոս աղա Ալիմեանի մահով եւ կը հետեւի, թէ ի՛նչ կ՚ընեն անոր հարստութիւնն ու զայն բաժնող կտակը այրիին, երեք որդիներուն եւ տունէն կախեալ մարդոց։ Հայ գրականագիտութիւնը զայն կը նկատէ Շիրվանզադէի գլխաւոր վէպը եւ հայ քննադատական ռէալիզմի գագաթը։
Հիմնական իրողութիւններ
- Հեղինակ
- Ալեքսանդր Շիրվանզադէ (1858–1935)
- Ձեւը
- Եռամաս վէպ (17, 8 եւ 9 գլուխ)
- Գրուած է
- 1896–1897-ին. նիւթը հեղինակը կը զբաղեցնէր 1880-ականներէն
- Առաջին հրատարակութիւնը գիրքով
- Պաքու, 1898
- Գործողութեան վայրը
- Կասպեան անանուն նաւթային քաղաք մը, որ Պաքուի հետ կը նոյնացուի, ԺԹ. դարու վերջաւորութիւն
- Կեդրոնական ընտանիքը
- Ալիմեանները՝ Մարկոս աղան, իր այրին՝ Ոսկեհատ, որդիները՝ Սմբատ, Միքայէլ եւ Արշակ, դուստրը՝ Մարթա
- Շարժանկար
- «Քաոս», «Հայֆիլմ», 1973, բեմադրիչ՝ Լաերտ Վաղարշեան
- Թարգմանութիւններ
- Ռուսերէն («Хаос», 1956-էն սկսեալ), ֆրանսերէն («Chaos», 2013). ամբողջական անգլերէն հրատարակուած թարգմանութիւն չէ հաստատուած
Ի՞նչ է «Քաոս»-ը
«Քաոս»-ը նաւթային Պաքուի վիպասան եւ թատերագիր Ալեքսանդր Շիրվանզադէի վէպն է։ Գրուած է 1896–1897-ին եւ առաջին անգամ գիրքով հրատարակուած՝ Պաքու, 1898-ին։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը զայն կը կոչէ հայ քննադատական ռէալիզմի ամէնէն մեծ նուաճումը, իսկ հայ քննադատութիւնը ամէնէն յաճախ զայն կը նկատէ իր լաւագոյն գիրքը։
Վէպին նիւթը ընտանիք մըն է ու հարստութիւն մը։ Մարկոս աղա Ալիմեան՝ Կասպից ծովու ափի արագօրէն աճող քաղաքի մը հարուստ մարդը, կը մեռնի առաջին գլուխին մէջ։ Գիրքին մնացեալ մասը կը հետեւի, թէ ի՛նչ կ՚ընեն իր դրամն ու զայն բաժնող կտակը այրիին, երեք որդիներուն, դստեր ու փեսային եւ տունէն կախեալ մարդոց։ Անոնց շուրջ է այդ դրամը ստեղծող քաղաքը՝ արագ, հարուստ, մարդաշատ եւ տակաւին իր կանոնները հնարող։
Վէպին մէջ շատ բան սիւժէ է՝ մահուան անկողին, կտակ, կեղծ հակակտակ, պարտքեր, հրդեհ, բայց սիւժէն միտքի մը կը ծառայէ։ Շիրվանզադէ կ՚ուզէր ցոյց տալ ընկերութիւն մը, որուն տնտեսութիւնը իր բարոյականէն աւելի արագ յառաջացած էր։ Այս յօդուածը սիւժէն կը ներկայացնէ այնքան, որքան այդ միտքին պէտք է։
Վերնագիրը, եւ թէ ո՛ր «Քաոս»-ին մասին է խօսքը
Հայերէն վերնագիրը մէկ բառ է՝ «Քաոս», յունարէն chaos բառէն, եւ անգլերէնի մէջ վէպը պարզապէս Chaos անունով ծանօթ է։ Անգլերէն տեղեկատու գործերը զայն կու տան իբրեւ K'aos (Chaos), իսկ 2013-ի ֆրանսերէն թարգմանութեան վերնագիրն է Chaos։ Վէպը ենթավերնագիր չունի, եւ այս յօդուածը ենթավերնագիր չ՚աւելցներ։
Մէկ բառէ բաղկացած վերնագիր մը, որ նաեւ սովորական գոյական է, զգուշութիւն կը պահանջէ։ Այս կայքին մէջ «Քաոս»-ը Շիրվանզադէի 1898-ի վէպն է, ոչ թէ անկարգութեան ընդհանուր գաղափարը։ Ան ո՛չ 1973-ի շարժանկարն է, ո՛չ ալ հեռատեսիլի տարբերակը. անոնք ադապտացիաներ են՝ իրենց բաժիններով ստորեւ։ Եւ ասիկա Պաքուի պատմութեան շարադրանք մը չէ. քաղաքը հոս վէպի մը միջավայրն է, ոչ թէ պատմական յօդուածի մը նիւթը։
Իսկ լեզուի մասին՝ վէպը արեւելահայերէն գրուած է, եւ այս յօդուածը վէպին վերնագիրն ու կերպարներուն անունները կը պահէ բնագրին ձեւով, միայն մականուններուն վերջաւորութիւնը դասական ուղղագրութեամբ տալով (Ալիմեան, Մարութխանեան, Զարգարեան՝ բնագրին Ալիմյան, Մարութխանյան, Զարգարյան ձեւերուն դիմաց)։
Ինչպէ՛ս եւ ե՛րբ գրուեցաւ
Նիւթը երկար ատեն զբաղեցուցած էր Շիրվանզադէն։ Վէպին մասին հայերէն Ուիքիփետիայի յօդուածին համաձայն՝ ան կու գայ 1880-ականներէն եւ Պաքուի ծանօթ ընտանիքներէն մէկուն մէջ 1881–1882-ին պատահած իրական բախումէ մը, իսկ աշխատանքի ընթացքին հեղինակը քանի մը անգամ վերադարձած է Պաքու՝ իր տպաւորութիւնները թարմացնելու։ Երիտասարդ տարիքին ան մօտաւորապէս ութը տարի ապրած էր այդ քաղաքին մէջ՝ իբրեւ գրագիր եւ հաշուապահ պետական գրասենեակներու եւ նաւթային ընկերութիւններու հաշուատուներուն մէջ, այնպէս որ վէպին աշխարհը կը ճանչնար անոր հաշուեմատեաններէն։
Գրելու որոշումը ծնաւ բանտին մէջ։ 1890-ականներու կէսին Շիրվանզադէ ձերբակալուեցաւ Թիֆլիս՝ Օսմանեան կայսրութեան հայերուն ի նպաստ իր քաղաքական գործունէութեան համար, եւ պահուեցաւ Մետեխի բանտին մէջ։ Հայերէն եւ անգլերէն աղբիւրները վէպին յղացումը ճիշդ հոն կը զետեղեն եւ կը մէջբերեն իր խօսքը, թէ կը զգար, որ հայ գրականութեան նոր ու նշանաւոր գործ մը պէտք է տար։ Բնագիրը ինք գրուած է 1896–1897-ին։
Թէ իւրաքանչիւր մասը ճիշդ ո՛ւր եւ ե՛րբ գրուեցաւ, գործածուած աղբիւրներուն մէջ վաւերագրուած չէ։ Կարգ մը հանրամատչելի ամփոփումներ կը պնդեն, թէ ամբողջ վէպը գրուած է բանտին մէջ 1898-ին, այսինքն հրատարակութեան տարին։ Աւելի մանրամասն շարադրանքները զայն չեն հաստատեր, եւ այս յօդուածը կը հետեւի 1896–1897 թուագրումին։
Հրատարակութեան պատմութիւնը
Վէպը գիրքով լոյս տեսաւ Պաքու 1898-ին՝ 444 էջնոց հատորով։ Նոյն տարուան յունուարին Շիրվանզադէ աքսորուեցաւ Ոդեսա, այնպէս որ իր գլխաւոր վէպը հրատարակուեցաւ իր նկարագրած քաղաքին մէջ այն ատեն, երբ հեղինակը կը հեռացուէր շրջանէն։
Անգլերէնով գրուած հայ գրականութեան պատմութիւն մը կը նշէ, թէ վէպը գիրքի հրատարակութենէն առաջ մաս առ մաս տպուած է 1896–1897-ին։ Այս յօդուածին համար գործածուած աղբիւրները այդ տարիները գրութեան տարիներ կը նկատեն, բայց որեւէ պարբերականի անուն չեն տար, ուր տպուած ըլլայ, իսկ վէպին մասին հայերէն Ուիքիփետիայի յօդուածը միայն 1898-ի առանձին գիրքին մասին կը խօսի։ Ուստի մաս առ մաս տպագրութիւնը հոս կը ներկայացուի իբրեւ չհաստատուած պնդում, ոչ թէ իբրեւ փաստ։
Վէպը պարբերաբար վերահրատարակուած է։ Առաջին հրատարակութենէն ետք ան լոյս տեսած է Երեւան 1926-ին, Շիրվանզադէի երկերու ժողովածուներուն մէջ 1934-ին, 1950-ին եւ 1959-ին, Գահիրէ 1956-ին, Երեւանի յաջորդ հրատարակութիւններուն մէջ՝ 1944-ին, 1976-ին եւ 1987-ին, ինչպէս նաեւ 2010-ական եւ 2020-ական թուականներուն։ Երկերու ժողովածուներուն մէջ իր կայուն տեղը իր կարեւորութեան ամէնէն պարզ վկայութիւնն է։
Պաքուն՝ կեդրոնին մէջ
ԺԹ. դարու վերջաւորութեան Պաքու Ռուսական կայսրութեան նահանգական կեդրոն մըն էր Կասպից ծովու արեւմտեան ափին. այսօր Ազրպէյճանի մայրաքաղաքն է։ Քանի մը տասնամեակի մէջ ան փոքր նաւահանգիստէ մը դարձաւ աշխարհի նաւթային մեծ քաղաքներէն մէկը։ Պալախանիի նաւթահորերը, «Սեւ քաղաք» կոչուած թաղամասին զտարանները եւ հայ եւ այլ տեղացի ձեռներէցներու, ինչպէս նաեւ ռուս ու եւրոպացի ներդրողներու դրամագլուխը զայն դարձուցին նոր հարստութիւններու, արագ շինարարութեան եւ խառն, մեծ մասամբ եկուոր բնակչութեան քաղաք մը։
Վէպը այդ փոփոխութիւնը կ՚արձանագրէ՝ առանց զայն անուանելու։ Առաջին գլուխը կը խօսի «այն փոքրիկ, աննշան ծովեզրեայ քաղաքին» մասին, ուր հաստատուած էր Մարկոս Ալիմեան, եւ այն մասին, թէ ինչպէ՛ս ան իր ընդերքով համբաւ շահեցաւ։ Գիրքին մէջ քաղաքը երբեք Պաքու չի կոչուիր։ Շիրվանզադէ ինք եւ իր քննադատները զայն Պաքուի հետ կը նոյնացնեն, եւ նաւթի, դրամի ու շինարարութեան ամէն մանրամասնութիւն անոր կը համապատասխանէ, բայց բնագիրը քաղաքը անանուն կը ձգէ։ Արդիւնքին մէջ ան աւելի տիպար մըն է, քան վայրի մը դիմանկարը՝ վերելք ապրող քաղաքը։
Այս յօդուածը Պաքուն կը նկարագրէ այնպէս, ինչպէս էր վէպին գրուած ատեն՝ ուշ կայսերական քաղաք մը, եւ ետքի պատմութիւնը՝ ըլլայ խորհրդային նաւթարդիւնաբերութիւնը, ըլլայ այսօրուան պետական սահմանները, ետադարձօրէն անոր չի վերագրեր։
Նաւթը եւ անոր ստեղծած դրամը
«Քաոս»-ը նաւթարդիւնաբերութեան մասին վէպ մը չէ այն իմաստով, որ հորատումի կամ զտումի մասին պատմէ։ Գործողութեան շատ քիչ մասը նաւթահորերուն մօտ կը կատարուի։ Նաւթը այն տնտեսութիւնն է, որ ստեղծեց Ալիմեաններուն հարստութիւնը, իսկ գիրքը կը պատմէ, թէ ի՛նչ կ՚ընէ այդ հարստութիւնը, երբ արդէն գոյութիւն ունի։
Վէպը ցոյց կու տայ նոր դրամը։ Մարկոս աղան առաջին սերունդի հարուստ մըն է եւ կը մեռնի իր տասնմէկերորդ տան շինարարութեան հսկելու ատեն։ Իր շրջապատի մարդիկը կը սորվին ապրիլ այնպիսի գումարներով, որոնք իրենց ծնողները երբեք չէին տեսած։ Հարստութիւնը բաշխուած է կալուածներու, նաւթային շահերու, առեւտուրի ու վարկի միջեւ, եւ կարելի է զայն բաժնել, վիճարկել, կեղծել եւ անոր դիմաց փոխառութիւն ընել։ Վաշխառու մը Միքայէլին հազար ռուբլի կու տայ եօթը հազարի մուրհակի մը դիմաց։ Ընտանիքին իրաւաբանը կեղծ կտակ մը կ՚առաջարկէ։ Վէպը ճշգրիտ է այս գործարքներուն մէջ, որովհետեւ անոնք են, որ իր մարդիկը կը շարժեն։
Գիրքը եզրափակող հրդեհը նոյն աշխարհին կը պատկանի. նաւթի ու դրամի վրայ արագօրէն կառուցուած քաղաք մը դիւրաւ կ՚այրի, եւ վերջին տեսարանները կը բխին այդ նիւթական իրողութենէն, ոչ թէ վրան դրուած խորհրդանիշէ մը։
Ալիմեան ընտանիքը
Վէպը կառուցուած է մէկ տան մը շուրջ։ Վէպին սկիզբը Մարկոս աղա Ալիմեան վաթսունհինգ տարեկան է. հարուստ մարդ մը, որ եկած էր փոքրիկ ծովեզրեայ քաղաքը, անոր հետ աճած էր, եւ ետին կը ձգէ հարստութիւն, այրի մը եւ չորս զաւակ՝ մեծցած կամ տակաւին մեծցող։ Իր մահը առաջին գլուխին մէջ ամէն ինչ շարժման մէջ կը դնէ, եւ ամբողջ գիրքը կարելի է կարդալ իբրեւ պատմութիւն այն մասին, թէ ի՛նչ կը դառնայ իր իշխանութիւնը, երբ ինք այլեւս չկայ զայն գործադրելու։
Իր ձգած ընտանիքը արդէն բաժնուած է։ Աւագ որդին ութը տարի բացակայ եղած է եւ կը վերադառնայ ռուս կնոջ մը հետ ամուսնացած։ Միջնեկ որդին պարտքերու մէջ խրած շռայլ երիտասարդ մըն է։ Կրտսերը տակաւին տասնվեց տարեկան տղայ մըն է։ Դուստրը ամուսնացած է ընտանիքի մը մէջ, որ իր սեփական շահերն ունի։ Այրին կ՚ուզէ, որ տունը շարունակէ ապրիլ ինչպէս առաջ։ Անոնցմէ ոչ մէկը չի կրնար պարզապէս ժառանգել հօր դիրքը, որովհետեւ ան հիմնուած էր գործելու եղանակի մը վրայ, զոր նոր քաղաքը այլեւս չի վարձատրեր։
Գիրքը եռամաս է՝ տասնեօթը, ութը եւ ինը գլուխէ։ Առաջին եւ ամէնէն ընդարձակ մասը կը ներկայացնէ ընտանիքն ու կտակը։ Երկրորդն ու երրորդը կը հետեւին հետեւանքներուն՝ վէճերու, զիջումներու եւ հրդեհի մը ընդմէջէն, մինչեւ վերջաւորութիւն մը, ուր որդիներէն մէկը կործանած է, իսկ միւսը վերաշինած է իր կեանքը։
Գլխաւոր կերպարները
Սմբատ աւագ որդին է եւ գործին ժառանգը։ Երիտասարդ տարիքին տունէն մեկնած էր ազատական գաղափարներով, հօր հարստութիւնը անարդար կերպով շահուած կը նկատէր եւ ընտանիքին կամքին հակառակ ամուսնացած էր ռուս կնոջ մը՝ Անտոնինա Իվանովնայի հետ։ Վերադառնալով հարստութիւնը ստանձնելու՝ ան աստիճանաբար կը կլանուի անով։ Վէպին մասին հայերէն շարադրանքը կ՚ըսէ, թէ ան իր տեսլականները կը թաղէ նաւթահորերուն մէջ։ Իր պատմութիւնը վէպին կեդրոնական ողբերգութիւնն է. պարկեշտ մարդ մը, զոր պարագաները կը վերածեն այն բանին, զոր ժամանակին կ՚արհամարհէր։
Միքայէլ՝ երկրորդ որդին, քսանութ տարեկան է, անառակ ու պարտքերու մէջ, նոր դրամին երես առած երիտասարդը։ Կտակը անոր բաժինը կը կապէ ուղղուելու եւ հայ աղջկան մը հետ ամուսնանալու պայմանին։ Ան կը ներքաշուի հակակտակ մը կեղծելու ծրագրի մը մէջ, ապա կը հրաժարի անկէ։ Իր դանդաղ ու նուաստացուցիչ ուղղուիլը, որուն մասամբ կը նպաստէ Շուշանիկին սէրը, վէպին մէջ Սմբատի անկումին հակաշարժումն է։
Անոնց շուրջ կը կանգնին այրին՝ Ոսկեհատ, որ տան հին ակնկալութիւնները կը պահէ, կրտսեր որդին՝ Արշակ, դուստրը՝ Մարթա եւ իր ամուսինը՝ Իսահակ Մարութխանեան, փեսայ մը, որուն հետաքրքրութիւնը ժառանգութեան նկատմամբ անշահախնդիր չէ, Ոսկեհատի եղբայրը՝ Սրաֆիոն Գասպարիչ, եւ հաշուապահ Դաւիթ Զարգարեանի ընտանիքը՝ համեստ միջոցներով տուն մը, որուն եղբօր աղջիկը՝ Շուշանիկ, կը դառնայ գիրքին բարոյական կեդրոնը։
Կտակը եւ անոր շուրջ պայքարը
Կտակը վէպին շարժիչն է։ Ծերունին զայն թելադրած է, իսկ ծխական քահանան գրի առած, եւ ան աւելի զգացումներու զեղում մըն է, քան գործնական փաստաթուղթ։ Ան հարստութիւնը կը յանձնէ Սմբատին եւ կ՚աղերսէ անոր՝ «ուղղել» իր «սխալը»։ Պատմողին խօսքով՝ աւելի նշանաւորը ժառանգութեան մասին կէտ մըն է. Սմբատ իրաւունք չունի իր բաժինը կտակելու իր «օտարազգի» կնոջ կամ անկէ ունեցած զաւակներուն, իսկ եթէ բաժնուի անկէ եւ հայ կնոջ մը հետ ամուսնանայ, նոր ամուսնութենէն ծնած զաւակները անոր օրինական ժառանգորդները պիտի նկատուին։ Կտակը ամուսնալուծութիւն չի հրամայեր, բայց առանց անոր Սմբատի ներկայ ընտանիքը հարստութենէն դուրս կը ձգէ։ Միջնեկ որդիին ժառանգութիւնն ալ պայմանական է. Միքայէլ պիտի ստանայ ամսական թոշակ, իսկ իր բաժինը՝ միայն եթէ ուղղուի եւ հայ աղջկան մը հետ ամուսնանայ։ Հայր մը, որ այլեւս չի կրնար անձամբ հրամայել, կը փորձէ հրամայել փաստաթուղթի մը միջոցով։
Փաստաթուղթը չի դիմանար։ Փեսան՝ Մարութխանեան, Միքայէլը կը համոզէ, թէ կտակին կարելի է պատասխանել կեղծ հակակտակով մը։ Միքայէլ կը համաձայնի, ապա կը զղջայ, եւ դաւադրութիւնը կը ձախողի։ Սմբատի վրայ դրուած ճնշումը, որ ան հրաժարի իր ռուս կնոջմէն ու զաւակներէն, կու գայ իրարու ուժ տուող քանի մը կողմերէ՝ ժառանգութեան կէտէն, հօր աղերսանքէն ու մահամերձ անէծքէն եւ մօր անվերջ յանդիմանութիւններէն։ Սմբատ ինք մէկ կողմը կը տեսնէ «հայրական կտակն իր ծանր անէծքով», միւս կողմը՝ մօր յանդիմանութիւնները։
Այս բոլորին իմաստը իրաւական լարուածութիւնը չէ։ Ան ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս հին ընտանեկան կարգը կը փորձէ գոյատեւել նոր միջավայրի մը մէջ։ Հօր իշխանութիւնը կը դառնայ կէտ մը, իսկ կէտ մը կարելի է վիճարկել, շրջանցել կամ կեղծել այնպէս, ինչպէս ողջ հայր մը կարելի չէր։
Հարստութիւն, բարոյական եւ դիրք
Դիւրին պիտի ըլլար վէպը ամփոփել «դրամը կ՚ապականէ» բանաձեւով։ Բայց վէպը ճիշդ ատիկա չէ, որ ցոյց կու տայ։ Մարկոս աղային հարստութիւնը իր որդիները գէշ չի դարձներ. ան իւրաքանչիւրին վրայ տարբեր տեսակի ճնշում կը գործադրէ։ Սմբատի տեսլականները ագահութեան չեն պարտուիր. անոնք կը մաշին գործի մը պատասխանատուութեան տակ, որ կ՚աշխատի ճիշդ այն եղանակներով, զորս ան ժամանակին կը դատապարտէր։ Միքայէլի անառակութիւնը կարելի կը դառնայ դրամին շնորհիւ, բայց դրամին շնորհիւ է նաեւ այն պարտքը, որ զինք կը ստիպէ դէմ առ դէմ կենալ ինքզինքին։ Վէպին հետաքրքրութիւնը այս հակասութիւններն են, ոչ թէ դատավճիռ մը հարուստներուն մասին։
Դիրքը նոյնքան կարեւոր է, որքան դրամը։ Ալիմեանները կ՚ապրին քաղաքի մը մէջ, ուր դիրքը նոր է եւ պէտք է ցուցադրուի, ուստի համբաւը գործող դրամագլուխ մըն է. տուները, ամուսնութիւններն ու արտաքին երեւոյթը ընտանիքին վարկին մասն են։ Ընտանիքին շուրջ կը կանգնին մարդիկ, որոնց դիրքը կախեալ է անկէ՝ հաշուապահ Զարգարեան եւ իր տունը, գրագիրներ, սպասաւորներ, վաշխառու Բարսեղ։ Վէպը ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս տան բախտը կը փոխանցուի անոնց բոլորին։
Վէպը նաւթային բանուորներուն մանրամասն պատկերը չի տար, եւ այս յօդուածը նման պնդում չ՚ըներ։ Խորհրդային շրջանի ընդունելութեան հետ կապուած դասակարգային ընթերցումը ստորեւ կը նկարագրուի, բայց հոս չ՚ընդունուիր իբրեւ բնագրին չէզոք նկարագրութիւն։
Հին իշխանութիւն, նոր քաղաք
Վէպին ամէնէն խոր լարուածութիւնը կեանքը կազմակերպելու երկու եղանակներու միջեւ է։ Մէկը նահապետական տունն է, ուր հայրը կ՚որոշէ, ամուսնութիւնները ընտանիքներու միջեւ կը կնքուին, համայնքին սովորութիւնները օրէնքի ոյժ ունին, իսկ հարստութիւնը ընտանիքին մէջ կը մնայ։ Միւսը վերելք ապրող քաղաքն է, ուր դրամը արագ կը շարժի, կրթութիւնն ու ճամբորդութիւնները որդիներուն իրենց սեփական գաղափարները կու տան, ամուսնութիւնները համայնքներու սահմանները կ՚անցնին, իսկ մարդու մը դիրքը այնքան կ՚արժէ, որքան իր վերջին գործարքը։
Շիրվանզադէ պարզապէս կողմ չի բռներ։ Վէպին հին կարգը յաճախ նեղ է ու դաժան. որդիին կ՚ըսէ լքել իր կինն ու զաւակները եւ արտաքինը վարքէն վեր կը դասէ։ Նոր կարգը յաճախ պարապ է. շահէն զատ կանոն չունի եւ կը վարձատրէ ամէնէն արագ շարժողը։ Ամէնէն շատ կը տառապին երկուքին միջեւ մնացողները, ինչպէս Սմբատ, որ առաջինը լքած է՝ երկրորդին մէջ անոր փոխարինողը չգտնելով։
Ասիկա է, որ «Քաոս»-ը կը դարձնէ արդիականացման վէպ մը, ոչ թէ պարզապէս ընտանեկան տարեգրութիւն մը։ Ընտանիքը կը քայքայուի ոչ թէ անոր համար, որ իր անդամները անսովոր չար են, այլ որովհետեւ ընտանիքին տակի գետինը տեղաշարժած է։
Կիները վէպին մէջ
«Քաոս»-ի կիները կը կանգնին այնտեղ, ուր կը հանդիպին ընտանիքին տնտեսական եւ բարոյական ճնշումները։ Այրին՝ Ոսկեհատ, կը խօսի տան աւանդութիւններուն անունով եւ անդադար կը ճնշէ Սմբատը, որ հրաժարի իր կնոջմէն։ Տան ներսը իշխանութիւն ունի, բայց հարստութեան վրայ՝ ոչ։ Անտոնինա Իվանովնա՝ Սմբատի ռուս կինը, այն օտարն է, զոր ընտանիքը կը մերժէ ընդունիլ. քաղաքին մէջ իր դիրքը ամբողջովին կախեալ է ամուսնութենէ մը, զոր ընտանիքը կը ջանայ քանդել։
Շուշանիկ՝ հաշուապահին համեստ տունէն, այն կինն է, զոր վէպը կը հակադրէ Ալիմեաններուն աշխարհին։ Իր արժանապատուութիւնը հիմնուած է վարքին, ոչ թէ դրամին վրայ, եւ անոր սէրը Միքայէլի ուղղուելուն պատճառներէն մէկն է։ Անուշ Ղուլամեան՝ ամուսնացած կին մը, որուն հետ Միքայէլ սիրային կապ ունի, կը պատկանի քաղաքին կեանքի այն աւելի ազատ ու անկայուն կողմին, զոր Միքայէլ ետին կը ձգէ իր ուղղուելով։
Այս յօդուածը այդ դիրքերը կը նկարագրէ վէպին առաջարկած եզրերով՝ կախեալութիւն, համբաւ, ամուսնութիւն եւ ընտանեկան ճնշում, եւ վէպին ետքի բառապաշար չի վերագրեր։ Կիներու կացութեան նկատմամբ Շիրվանզադէի հետաքրքրութիւնը վաւերագրուած է իր այլ գործերուն մէջ, մանաւանդ 1903-ի թատրերգութիւններուն, եւ «Քաոս»-ը ցոյց կու տայ նոյն հետաքրքրութիւնը՝ ընտանիքի մը ներսը։
Շիրվանզադէի ռէալիզմը
Հայ գրականագիտութիւնը վէպը կը դասէ ռէալիստական գրականութեան շարքին։ Հայերէն Ուիքիփետիայի յօդուածը զայն կը կոչէ ընկերային ռէալիստական վէպ, իսկ Հայկական սովետական հանրագիտարանը՝ հայ քննադատական ռէալիզմի ամէնէն մեծ նուաճումը։ Բնորոշումը հոս յստակ իմաստ ունի։ Կերպարները կը ձեւաւորուին իրենց ընկերային ու տնտեսական կացութեամբ։ Գումարները, փաստաթուղթերը, տուները եւ պարտքերը ճշգրտօրէն կը տրուին, որովհետեւ սիւժէն անոնցմէ կախեալ է։ Բախումը կը ծագի ընթերցողին համար հետեւելի պատճառներէ, ոչ թէ պատահականութենէ կամ ռոմանթիք իտէալականացումէ։ Եւ կերպարները կը կառուցուին ճանչնալի ընկերային տիպարներէ՝ մագնատ, ժառանգ, շռայլ որդի, իրաւաբան, հաշուապահ, վաշխառու։
«Քննադատական ռէալիզմ»-ը ԺԹ. դարու այս արձակին համար հայ գրականագիտութեան ընդունուած եզրն է, որ ամրագրուեցաւ խորհրդային շրջանի գրականութեան պատմութեան մէջ։ Այս յօդուածը զայն կը գործածէ իբրեւ այդ գրականագիտութեան եզր, ոչ թէ պնդելու, թէ վէպը գրուած է որեւէ ծրագրով։ Գործածուած աղբիւրներէն ոչ մէկը «Քաոս»-ը բնապաշտ չի կոչեր։ Շիրվանզադէի սեփական մեթոտը՝ ընդհանրացում եւ տիպականացում՝ իրականութեան լուսանկարչական վերարտադրութեան դիմաց, քննարկուած է այս կայքին մէջ իր կենսագրութեան մէջ եւ զինք կը զատէ բնապաշտութենէն։
Վէպը նաեւ դիտողութեան վրայ հիմնուած է։ Հայերէն շարադրանքը կը նշէ, թէ ան ծագած է իրական ընտանեկան բախումէ մը, իսկ Շիրվանզադէ շարունակ կը վերադառնար Պաքու՝ իր տպաւորութիւնները քաղաքին հետ ստուգելու։ «Քաոս»-ի ռէալիզմը գրողի մը ռէալիզմն է, որ իր նկարագրած աշխարհին հաշիւները վարած էր։
Ինչո՞ւ վէպը կը կոչուի «Քաոս»
Շիրվանզադէ ինք բացատրած է վերնագիրը։ Նկարագրելով այդ տարիներու Պաքուն՝ գրած է, թէ միջավայրը արտաքուստ փայլուն էր, ներքուստ՝ այլանդակ ու վտանգաւոր, եւ թէ հոն «գոյացել էր մի այլանդակ քաոս», ուր ոսկիի սէրը ջնջած էր լոյսին եւ խաւարին, բարոյականին եւ անբարոյականին սահմանը՝ եղբայրը եղբօր դէմ, որդին հօր դէմ հանելով։
Ուրեմն վերնագիրը բարոյական վիճակ մը կ՚անուանէ, ոչ թէ պատահական անկարգութիւն մը։ Ան կը վերաբերի ընտանիքին, ուր կտակը եղբայրները մրցակից կը դարձնէ, քաղաքին, ուր դրամը կանոններէն անցած է, եւ անհատին, որուն բարիի եւ չարի զգացումը կորսնցուցած է իր հաստատուն կէտերը։ Քննադատները զայն կարդացած են այս երեք մակարդակներուն վրայ, եւ վէպը հիմք կու տայ անոնցմէ իւրաքանչիւրին։ Այս յօդուածը վերնագիրը մէկ խորհրդանիշի չի վերածեր։
Քաղաքային վէպը հայ արձակին մէջ
Ժամանակի հայ արձակին զգալի մասը գործողութիւնը կը զետեղէր գիւղին կամ ազգային անցեալին մէջ, եւ ամէնէն ծանօթ օրինակները Րաֆֆիի պատմական վէպերն են։ Քաղաքային կեանքը նոր չէր հայ գրականութեան համար. Պարոնեանի կատակերգութիւններն ու երգիծական թերթերը արդէն իրենց նիւթը դարձուցած էին Պոլսոյ հայ հասարակութիւնը։ «Քաոս»-ը կը բերէ մեծ, արդի, առեւտրական ու ճարտարարուեստական քաղաքի մը նկատմամբ հետեւողական ուշադրութիւն եւ սիւժէ մը, որ կառուցուած է այն տնտեսութեան վրայ, որով կ՚ապրէր այդ քաղաքը։
Այս յօդուածը վէպը չի կոչեր առաջին հայ քաղաքային վէպը, որովհետեւ գործածուած աղբիւրները այդ պնդումը չեն հաստատեր։ Անոնք կը հաստատեն, թէ հայ գրականագիտութիւնը զայն կը նկատէ հայ արձակի ռէալիստական, քաղաքային եւ տնտեսական գիծին ամէնէն լիարժէք նուաճումը, եւ թէ Շիրվանզադէ արդի առեւտրական քաղաքին կեանքը դարձուց հայ վէպին լուրջ նիւթ։
Ընդունելութիւնը եւ ադապտացիաները
Հայ գրականութեան պատմութեան մէջ վէպը Շիրվանզադէի գլխաւոր գործին տեղը ունի։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը զայն կը նկատէ հայ քննադատական ռէալիզմի գագաթը, 1950-ի հայ գրականութեան պատմութիւնը զայն մանրամասնօրէն կը քննարկէ (գիրք 2, էջ 179–186), իսկ անգլերէն տեղեկատու գործերը զայն անոր գլուխգործոցը կը կոչեն։ 1934-ի, 1950-ի եւ 1959-ի երկերու ժողովածուներուն մէջ իր տեղը նոյն գնահատականը կ՚արտայայտէ։
Խորհրդային շրջանի ընդունելութիւնը, ինչպէս զայն կ՚ամփոփէ ռուսերէն Ուիքիփետիայի յօդուածը, վէպը կը կարդար դասակարգերու ակնոցով՝ ընկերային դասակարգերու պայքար, բանուորներու շահագործում եւ պուրժուական ընտանիքի քայքայում դրամին իշխանութեան տակ։ Այդ ընթերցումը ցոյց կու տայ, թէ ի՛նչ տեղ տրուեցաւ վէպին խորհրդային գրականութեան պատմութեան մէջ։ Ան չի փոխարիներ վէպին սեփական եզրերը, եւ վէպը խորհրդային իշխանութենէն երկու տասնամեակ առաջ գրուած է։
Վէպը շարժանկարի վերածուեցաւ «Քաոս» վերնագիրով «Հայֆիլմ» ստուդիային մէջ 1973-ին. բեմադրիչ՝ Լաերտ Վաղարշեան, սցենարի հեղինակ՝ Վադիմ Մելիքսեթեան, Սմբատի դերին մէջ՝ Սօս Սարգսեան։ Շարժանկարը ադապտացիա մըն է՝ իր սեփական շեշտադրումներով, եւ անոր գործողութիւնը երբեմն կը նկարագրուի իբրեւ Ի. դարու սկիզբի Պաքու։ Հայաստանի հանրային հեռատեսիլը ցուցադրած է նաեւ բազմամաս հեռատեսիլի տարբերակ մը. յիշուած դերակատարները աւելի կանուխ արտադրութիւն մը կ՚ենթադրեն՝ ետքը վերստին ցուցադրուած, եւ այս յօդուածը անոր տարեթիւը չկրցաւ հաստատել։
Թարգմանութիւնները
Վէպը ռուս ընթերցողին հասաւ «Хаос» վերնագիրով։ Գրացուցակներու մէջ ռուսերէն հրատարակութիւնները արձանագրուած են 1956-էն սկսեալ, երբ լոյս տեսաւ Մոսկուա, իսկ յաջորդները՝ Երեւան 1975-ին եւ 1983-ին, եւ աւելի ուշ։ 1956-ի հրատարակութեան թարգմանիչը չէ հաստատուած եւ հոս չի յիշուիր։
Ֆրանսերէն թարգմանութիւնը՝ Փիէռ Տէր-Սարգսեանի «Chaos»-ը, լոյս տեսաւ Éditions Thaddée հրատարակչատան կողմէ 2013-ին։ Ամբողջական հրատարակուած անգլերէն թարգմանութիւն մը չէ հաստատուած։ 2016-ին «Chaos» վերնագիրով պահանջով տպուած հատոր մը անգլերէն թարգմանութիւն չէ։ Անգլիախօս ընթերցողը ունի վէպին մասին տեղեկատու գործերու շարադրանքներ, բայց, որքան այս յօդուածը կրցաւ ճշդել, ոչ վէպը ինք։
Կարեւոր թուականներ
1873 կամ 1875
Շիրվանզադէ կը փոխադրուի Պաքու եւ մօտ ութը տարի կ՚աշխատի իբրեւ գրագիր եւ հաշուապահ։
1881–1882
Իրական բախում մը Պաքուի ծանօթ ընտանիքներէն մէկուն մէջ, ետքը յիշուած իբրեւ վէպին սաղմը։
1890-ականներու կէս
Ձերբակալութիւն Թիֆլիս եւ բանտարկութիւն Մետեխի մէջ, ուր կը զետեղուի վէպը գրելու որոշումը։
1896–1897
Կը գրուի վէպը։
1898
Առաջին հրատարակութիւնը գիրքով, Պաքու. նոյն տարին Շիրվանզադէ կ՚աքսորուի Ոդեսա։
1956
Ռուսերէն թարգմանութիւնը՝ «Хаос», լոյս կը տեսնէ Մոսկուա։
1973
«Հայֆիլմ»-ի «Քաոս» շարժանկարը, բեմադրիչ՝ Լաերտ Վաղարշեան։
2013
Փիէռ Տէր-Սարգսեանի ֆրանսերէն թարգմանութիւնը՝ «Chaos»։
Ինչո՞ւ կարեւոր է «Քաոս»-ը
Ասիկա արդի առեւտրական քաղաքին մասին հայ գրականութեան մեծ վէպերէն մէկն է։ «Քաոս»-ը կը նայի վերելքի գագաթին գտնուող նաւթային քաղաքի մը հաշուատուներուն ու սրահներուն եւ կտակները, պարտքերը, բաժնետոմսերն ու ամուսնութիւնները կը դարձնէ լուրջ վէպի մը նիւթ։
Ան նաեւ տնտեսական փոփոխութեան ճնշումին տակ քայքայուող ընտանիքի մը ճշգրիտ ուսումնասիրութիւնն է։ Նահապետին իշխանութիւնը կ՚անցնի փաստաթուղթի մը, փաստաթուղթը կը վիճարկուի, իսկ որդիները կը պատառոտուին չափազանց նեղ հին կարգի մը եւ կանոններ չունեցող նորի մը միջեւ։ Շիրվանզադէի նուաճումը այն էր, որ այդ փոխակերպումը ցոյց տուաւ իբրեւ պատճառներու շղթայ՝ քաղաքի մը մէջ, զոր կը ճանչնար անոր հաշուեմատեաններէն, եւ հայ ռէալիզմին տուաւ իր ամէնէն լիարժէք վէպը։
Հետաքրքրական իրողութիւններ
- 01Վէպին մէջ Պաքու երբեք չ՚անուանուիր. առաջին գլուխը զայն կը կոչէ միայն «այն փոքրիկ, աննշան ծովեզրեայ քաղաքը», ուր հաստատուած էր Մարկոս Ալիմեան։
- 02Մարկոս աղա Ալիմեան կը մեռնի առաջին գլուխին մէջ. մահացու հիւանդութիւնը ստացած էր իր տասնմէկերորդ տան շինարարութեան հսկելու ատեն։
- 03Շիրվանզադէ վէպին ծագումը կը կապէր Պաքուի ընտանիքի մը մէջ 1881–1882-ին պատահած իրական բախումի մը։
- 04Գիրքը լոյս տեսաւ Պաքու 1898-ին՝ այն նոյն տարին, երբ հեղինակը աքսորուեցաւ Ոդեսա։
- 051973-ի շարժանկարին մէջ Սմբատի դերը կատարած է Սօս Սարգսեան։
Աղբիւրներ
- Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 8 — Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, Երևան, 1982 · ՀՍՀ, հատոր 8, էջ 517–519, «Շիրվանզադե Ալեքսանդր»Cited for the assessment of Քաոս as the largest achievement of Armenian critical realism, and for its place in Shirvanzade's publication sequence. The same entry the site's biography rests on; cited here only for those two points.
- Ալեքսանդր Շիրվանզադե. Քաոս — Վիքիդարան (hy.wikisource.org), consulted 2026 Այցելել աղբիւրինThe primary text. Source of the three-part structure (17, 8 and 9 chapters), the spellings of every character name the article prints (Մարկոս աղա Ալիմյան, Ոսկեհատ, Սմբատ, Միքայել, Արշակ, Մարթա, Իսահակ Մարութխանյան, Սրաֆիոն Գասպարիչ), the ages given in the first chapter, the unnamed 'small, insignificant seaside town', the eleventh house, the thousand-rouble loan against a seven-thousand note, and the line that the father wrote little in his will but said much.
- Քաոս (վեպ) — Հայերեն Վիքիպեդիա, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինUsed with caution and named in the article where relied on: the genre label սոցիալական ռեալիստական վեպ, the 1896–1897 writing dates, the 1881–1882 family conflict and the return visits to Baku, the setting in late-nineteenth-century Baku, the will's terms and the ending, Shushanik's and Anush Ghulamyan's roles, and Shirvanzade's own description of the 'monstrous chaos' that explains the title.
- Ալեքսանդր Շիրվանզադե — Հայերեն Վիքիպեդիա, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինCited for the bibliography of editions — Baku 1898 (444 pages), Yerevan 1926, collected works 1934, 1950 and 1959, Cairo 1956, Yerevan 1944, 1976 and 1987 — for the Odessa exile of January 1898, for the Metekhi prison origin of the novel and the author's words about giving Armenian literature a new work, and for its citation of Հայ գրականության պատմություն, book 2 (Yerevan, 1950), pp. 179–186.
- A. J. Hacikyan, G. Basmajian, E. S. Franchuk and N. Ouzounian (eds.). The Heritage of Armenian Literature, Volume III: From the Eighteenth Century to Modern Times — Wayne State University Press, 2005 ISBN 9780814332214The English-language literary history behind this site's biography of Shirvanzade, including its statement that the novel was serialized in 1896–1897. Cited here as the source of that claim, which this article reports as unconfirmed because no periodical is named in the sources consulted.
- Alexander Shirvanzade — Wikipedia, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինCited for the English-language form of the title, K'aos (Chaos), for the description of the novel as his masterpiece, and for the English account of its conception in Metekhi prison. Not cited for dates.
- Ширванзаде, Александр Минасович — Русская Википедия, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինCited only as reception history: the Soviet-era Russian characterisation of the novel in terms of class struggle, the exploitation of workers and the decay of the bourgeois family. The article reports this reading and does not adopt it.
- Քաոս (ֆիլմ) — Հայերեն Վիքիպեդիա, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինThe 1973 Hayfilm adaptation: director Laert Vagharshyan, screenplay by Vadim Meliksetyan, Sos Sargsyan as Smbat, and the description of its setting as early-twentieth-century Baku. Cited to keep the film distinct from the novel.
- Chirvanzadé, trans. Pierre Ter-Sarkissian. Chaos — Éditions Thaddée, Paris, 2013 ISBN 9782919131099The verified French translation, and the only Western-European translation of the novel found. Its title is part of the evidence for Chaos as the novel's established Western-language title.
- Хаос — издания — LiveLib, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինEdition list for the Russian translation: Moscow 1956, Yerevan 1975 and 1983, and later reprints. Cited for the Russian publication record only; it does not establish the translator, and the article names none.
Առնչուող յօդուածներ
Ալեքսանդր Շիրվանզադէ
Նաւթային Պաքուի ռէալիստը, որ իր արձակով ու թատրերգութիւններով դրամը, ընտանիքն ու ընկերային դիրքը դարձուց հայ գրականութեան կեդրոնական նիւթ։
Անուշ
Յովհաննէս Թումանեանի լեռնային սիրերգութիւնը երկու երիտասարդ գիւղացիներու պատմութիւնն է, որոնք կը կործանին հպարտութեան, սովորոյթին եւ պատուոյ խիստ օրէնքին պատճառով։
Վէրք Հայաստանի
Խաչատուր Աբովեանի վէպը ռուս-պարսկական պատերազմին մասին է։ Ան հայ ժողովուրդի կենդանի խօսակցական լեզուով գրուած առաջին խոշոր երկն է։