Խաշ

Կարեւոր թուականներ

1. 1184

   Մխիթար Հերացի կ՚աւարտէ իր բժշկական հանրագիտարանը։ Խաշը միջնադարով թուագրող յետագայ գրութիւնները ամէնէն յաճախ այս գործը կը յիշեն։ Բնագիրը այս յօդուածին համար ուսումնասիրուած չէ։

2. 2012

   Խաշը կը դառնայ գրախօսուած մարդաբանական ուսումնասիրութեան մը նիւթ, որ զայն կը վերլուծէ իբրեւ այրերու հաւաք եւ ազգային պատում, ոչ թէ իբրեւ բաղադրատոմս։

3. 2019

   Ռաֆիք Նահապետեանի՝ հայոց սննդային համակարգին նուիրուած ուսումնասիրութիւնը խաշը կը դասէ անասնապահութեան կապուած ծիսական կերակուրներու շարքին եւ կ՚արձանագրէ, որ զայն այսօր ալ գրեթէ երբեք առանց հիւրի չեն ուտեր։

Հետաքրքրական իրողութիւններ

• 01Խաշը ր տառ ունեցող ամիսներուն ուտելու կանոնը հայերէնի մէջ կը գործէ միայն անոր համար, որ ամիսներուն անունները լատիներէնէն փոխառուած են ու ր-ն անոնց հետ եկած է։ Հին հայկական ամսանուններով կանոնը բնաւ պիտի չգործէր։
• 02Խոհարարը արգանակին երբեք աղ չի դներ, որովհետեւ աղէն ան կը մթնի։ Նոյն ցուցումը, նոյն պատճառով, Իրանի մէջ ալ կը տրուի ազգակից կերակուրի մը համար՝ բոլորովին առանձին աւանդութեան մը մէջ։
• 03Չոր լաւաշը կը փշրեն ամանին մէջ, մինչեւ որ արգանակը թանձրանայ։ Հացին այս գործածութիւնը կարելի է, որովհետեւ լաւաշը ամիսներով կը պահուի ու ջուրով նորէն կը փափկի։
• 04Բառը «եփել» իմաստով բայ մըն է, որ գոյականի դեր կը կատարէ։ Նոյն արմատէն է խաշլամա բառը, որ ուրիշ կերակուր է, եւ պէտք չէ զանոնք շփոթել։
• 05Խաշը չկայ Հայաստանի ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ազգային ցանկին մէջ, մինչդեռ լաւաշը, գաթան, մածունը, տոլման եւ մրգէ օղիի թորումը հոն են։

Աղբիւրներ

• Ռաֆիկ Նահապետյան. Հայոց ավանդական ուտեստի էթնոմշակութային բնութագրության շուրջ — Պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 2019 Այցելել աղբիւրինThe strongest source here and the one that answers the question the popular accounts cannot: why khash is never eaten alone. Nahapetyan, an ethnographer at Yerevan State University, groups khash with harissa, milk soup and matagh as ritual dishes dedicated to the powers over farming and livestock — harissa to grain, khash to the success of animal husbandry — and observes that khash and matagh are, in his words, still almost never enjoyed without guests. He also lists khash and khashlama separately among the respected meat dishes, which is the scholarly warrant for keeping the two apart. Read directly, pages 175–199; the ritual passage is on page 191. His antiquity statement is a reconstruction argued from later practice rather than a dated attestation, and the article marks it as one.
• Kaitlin Fertaly. Khash, history and Armenian national identity: reconsidering post-socialist gender, food practices and the domestic — Identities: Global Studies in Culture and Power, 19(1), 81–102, 2012 Այցելել աղբիւրինThe only peer-reviewed study devoted to khash that could be identified. Cited for one thing only, which its published abstract carries: that khash is analysed in the scholarship as a male gathering and as a vehicle for national narratives of resourcefulness, rather than as a recipe. The full text is behind a paywall and was not consulted; the bibliographic record was verified through Crossref. Nothing in the article's prose is attributed to it beyond the scope of that abstract.
• Խաշ. պատրաստվում է հեթանոսության ժամանակներից — Հետք, 22 November 2010 Այցելել աղբիւրինThe richest single source for practice, and unusual in that it prints a disagreement rather than a consensus. It carries: the letter-ր rule with the reason offered for it; that the cook adds no salt because it darkens the broth; the three toasts in order and one chef's objection that fixing a number misses the point; the Gyumri attachment and the custom of khash on the morning after a wedding; and the alcohol custom. It is also the source for the article's class-history section, because it records Sedrak Mamulyan rejecting the poor-man's-food account outright and Grisha Antinyan comparing it to the story told about pizza. Hrach Bayadyan, a scholar of culture, supplies the Soviet-era reading and — against Mamulyan's claim of unchanged pagan-era continuity — the argument that the rites around the dish change even where the dish does not.
• Benjamin Kemper. How to Cure a Hangover in Armenia? With Cow-Foot Soup — Smithsonian Center for Folklife and Cultural Heritage, 21 March 2018 Այցելել աղբիւրինQuotes Ruzanna Tsaturyan of the Institute of Archaeology and Ethnography of Armenia's National Academy of Sciences on the two claims the article leans on hardest: that no evidence has been found for today's khash ritual being widespread before the Soviet period, and that the few historical references that exist characterise khash as wedding food. Also the source for the gendered history and its recent change, for the two kinds of lavash at the table, for the garlic quantity, and for the observation that a nine o'clock gathering obliges the cook to start overnight. Chosen over the same author's magazine piece because this is the institution's own folklife programme.
• Etrat Elahi. KALLA-PĀČA — Encyclopaedia Iranica, 15 December 2010 Այցելել աղբիւրինThe regional comparison rests entirely on this, and it is a scholarly reference work rather than a food page, which is why the comparison could be made at all. It supplies: head and trotters cooked over low heat, usually overnight; reserved for the colder days of the year; served in the morning; salted only at the end because salt blackens the meat; made in specialist shops with their own guild rather than at home; and served with vinegar, onion or crushed garlic in a nineteenth-century account. The salt detail arriving independently here and in Hetq is what let the article treat the shared features as consequences of the food rather than as borrowing in either direction.
• Intangible Cultural Heritage — Ministry of Education, Science, Culture and Sport of the Republic of Armenia, consulted 2026 Այցելել աղբիւրինCarries one claim, and it is a claim about an absence: khash does not appear on Armenia's national inventory of intangible cultural heritage, although lavash, gata, matsun, tolma, winemaking and fruit-spirit distilling do. Checked twice and in two languages, against the ministry's own page and against the published enumeration of the inventory, because an absence stated from a single reading of a single list is not a checked fact.
• Lavash, the preparation, meaning and appearance of traditional bread as an expression of culture in Armenia — UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, no. 00985, inscribed 2014 Այցելել աղբիւրինReused from the lavash bibliography for one claim, as at §70: that lavash is dried, keeps for months and is brought back with water. That property is why dried lavash can be crumbled into a bowl of khash as though it were an ingredient, which is the link between the two articles and the reason the relation is authored rather than filled in.